سرباز سردار سردار سرباز سرباز سرباز رهبر
تفکر سیستمی ۱
برای توضیح اصولاً هم فهماننده بودن مثال مورد توجه است هم اینکه کاربردی باشد. به عنوان یک مثال کاربردی مجموعهی رهبر، سردار، سرباز را که پیش از این خیلی ذکر آن ـ در مقالات دوستان ـ رفت در نظر بگیرید. مجموعهای که می توانیم آن را شبیه مثلثی ترسیم کنیم. در این مجموعهی رهبر- سردار- سرباز تفکر سیستمی حاکم است. این جا هرکس به صورت کاملا ذاتی به وظایف خود عمل می کند رهبر رهبری می کند، سردار فرماندهی و هماهنگی می کند. و سرباز در قاعدهی مخروط تنها عنصر عملیاتی است. هرکسی برای سمت خود تربیت میشود و برای تمام موقعیت ها پیشبینی صورت می گیرد و سازوکار دیدهمی شود. پس نظم یکی از ویژگی های بارز این مجموعه است. به بیان بهتر نظم در ذات این مجموعه است، شاید اینجا است که استفاده از کلمهی نظام برای برخی مجموعهها موجه میگردد. ما باید توجه کنیم که خیلی اوقات مرتکب اشتباه میشویم و یک مجموعه را نظام یا سیستم می نامیم در حالی که اساساً از وجوه مبنایی یک نظام نیز بیبهره است.
یکی از ویژگی های مهم این مجموعه این است هر کسی را به چارچوبی محدود می کند و دقیقا به همین علت این مجموعه محکوم است که دچار ایراداتی شود. چند مورد را می توانیم در ذهن خود مجسم کنیم مثلا ما در این سیستم مجبوریم در ابتدا هر فرد را کاملا شناسایی کنیم که البته این به خودی خود بد نیست. اما این فرایند، زمان بر و خطا پذیر است.
ثانیا هر کدام از انسان ها در سیستم اگر مشکل پیدا کنند تمامی سیستم مشکل پیدا می کند. مثلا اگر سردار را حذف کنیم، رابطه ی بین رهبر و سرباز کند و دچار مشکل میشود. اگر رهبر را حذف کنیم دچار سرگردانی و گرفتاری می شویم و اگر سربازها مشکل پیدا کنند که وضع اسفبار است.
فرض کنیم که ما در طراحی سیستم به درستی و هوشمندانه عمل کنیم. برای مثال سیستم دیگری طرح نماییم که وظیفهی تربیت سربازها را بر عهده داشته باشد، یا سیستم دیگری که بر عملکرد مطلوب سردارها نظارت کند یا سیستمی که انتخابگر رهبر باشد. این ها در واقع همگی مکمل هایی هستند برای سیستم اصلی رهبر- سردار- سرباز و در واقع می توانیم ادعا کنیم که این همان سیستم رهبر- سردار- سرباز است. به طور کلی هرچه بخواهیم با افزایش عمق و پیچیدگی سیستم آن را بهینهسازی کنیم با مشکل روبرو هستیم چون سیستم های پیچیده دچار فساد و بی نظمی میشوند و هزینهی طراحی و نگهداری آن ها نیز بالاست.
شهید مظلوم آیت الله بهشتی (ره)
